De grens als wens

Grenzen een belemmering? Henk van Houtum, hoofd van het Nijmegen Centre for Border Research (Radboud Universiteit Nijmegen) en hoogleraar Border Studies (University of Eastern Finland) kijkt er liever anders naar. Hij pleit ervoor deze barrières op sommige plekken juist theatraal te versterken: “Benut de verschillen en gebruik die grens als bron voor creatie en innovatie.”

Grenzen weggummen

De grens alleen maar wegdenken, dat is jaren tachtig denken, stelt Van Houtum. “De gedachte is dan dat grensregio’s flink groeien als we de grenzen weggummen. Die ideologie van de interne markt ging er van uit dat mensen veel zouden gaan werken over grenzen heen. Uit onderzoek blijkt echter dat de arbeidsmigratie in de hele EU gemiddeld maar 4% is en dat minder dan 1 procent van de Nederlandse bevolking een pendelaar is. En we weten ook dat de grens in onze hoofden aanwezig blijft. Het nationale ‘frame’ blijft persistent. Ook in ons onderwijs. Zo woon ik zelf in Nijmegen. Mijn kinderen leren op school niet waar Kleve ligt. Van de Duitse topografie weten ze niets. En ook in de ruimtelijke planning overheerst nog altijd het nationale grensdenken. Duitsland is voor velen een soort ‘einde plangebied’. Daar ligt niemandsland. Met als gevolg dat tal van landen in de EU nog wel eens een ruimtelijke middelvinger naar de buren maken. Dan plaatsen we bijvoorbeeld windmolens waar de wind het meest gunstig is, namelijk op de grens. Als we het echt serieus menen met de gedachte dat de grens een belemmering is, dan zouden we veel radicaler moeten durven denken. Dan moet je de grenzen echt openen, en naar Euregionaal burgerschap en beleid toe, en veel strenger moeten zijn op NIMBY politiek.”

De grens als wens

Omdat dat soms moeilijk gaat, plaatst hij daar tegenover een ander perspectief: dat van de grens als wens. “In plaats van ertegenaan te denken gaan we de grens dan juist ‘omdenken’. Dominant gedrag daarbij is immobiliteit. Immers: de mens heeft een gemiddelde actieradius van dertig kilometer. We gaan de grenzen theatraal sluiten, mensen juist bewust maken van het bestaan ervan, het verschil exploiteren. Dus echt een ander perspectief neerzetten. We maken dan als het ware een theatraal muurtje en proberen de grensbewoner er overheen te lokken, er een toerist van te maken.” Zo zou een oude grenspost een mooi grensmuseum kunnen worden. Van Houtum: “Daar kan je kinderen doceren over de verschillen.” Met die twee scenario’s, grenzen radicaal weg of grenzen theatraal versterken, kan je het grensland herontwerpen. Van Houtum: “Op sommige plekken en in sommige bedrijfstakken wegdenken en elders versterken. Dat hebben we voor de hele Nederlandse grens gedaan in ons boek ‘Grensland: geschiedenis en toekomst van het grenslandschap’. Wat hem betreft is de grens dus vooral een kans voor creatie en innovatie. “Durf te herontwikkelen, durf te plannen en te tekenen.”

Wat hem betreft is de grens dus vooral een kans voor creatie en innovatie. “Durf te herontwikkelen, durf ermee te spelen.”

In dit filmpje twee grensbewakers die volgens Van Houtum goed begrepen hebben waar het om gaat: