Officier van justitie Disa Jironet over die ene zaak die haar leerde meer ruimte te maken voor de menselijke verhalen op zitting.
We keken naar hem en begrepen het niet. Hoe kon deze mate van agressie uit deze man komen? De videobeelden in het dossier zeiden genoeg; hij had zijn vriendin die avond in zijn café na sluitingstijd met alles wat hij pakken kon tot bloedens toe geslagen. Maar tegenover ons in de zittingszaal zat een stille man, ineengedoken en in zichzelf gekeerd. Geen strafblad en geen bijzonderheden in het reclasseringsrapport. De rechters hadden al tevergeefs geprobeerd informatie uit hem te halen, door vooral provocerende vragen te stellen. Ik zag de Amsterdamse café-eigenaar steeds meer in elkaar kruipen. Dat was het moment dat er een gevoel van baldadigheid bij me opkwam en besloot dat het anders moest.
Al veel langer had ik een onbestemd gevoel over wat er op strafzittingen gebeurde. Het gevoel dat we een soort toneelstukje opvoerden. Het bleef vaak heel formeel gaan over het bewijs en de verwijtbaarheid. Maar waar was de ruimte voor het echte verhaal van de persoon die tegenover je zit? Misschien kwam het doordat het de laatste zitting voor mijn zwangerschapsverlof was of door mijn zwangerschapsbrein waardoor ik heel associatief dacht. Ik leunde achterover, die grote zwangere buik lag op m’n schoot en ik begon met vragen stellen. Open vragen, niet oordelend, oprechte vragen vanuit mezelf.
Het effect was er meteen. Hij begon te huilen. Schokschouderend vertelde hij hoe zijn vader hem vroeger elke dag in elkaar sloeg. Soms gebruikte hij een leren riem. De angst die hij als kind voelde, heeft nu nog steeds impact. Toen hij die avond in het café vermoedde dat zijn vriendin was vreemdgegaan, wist hij niet hoe om te gaan met het verdriet en de emoties en kon hij niet anders dan slaan.
De transformatie van iemand die zo was dichtgeklapt, naar iemand die open zijn verhaal vertelde, was bijzonder om te zien. Nu konden we plaatsen wat er was gebeurd. En het stelde mij als officier in staat een straf te eisen die beter aansloot bij wat hij nodig had. Als hij niks had verteld, had hij misschien een gevangenis- of werkstraf gekregen, zonder voorwaarden. Nu konden we een agressiebehandeling onderdeel laten zijn van de straf. Zo kon hij leren omgaan met zijn emoties en werd het voor de toekomst beter.
Deze zaak was voor mij het startschot van een zoektocht naar hoe ik op zittingen meer ruimte kon maken voor de menselijke verhalen. Ik ging oefenen in het oprecht vragen stellen en luisteren. Wat zegt iemand, wat wordt niet gezegd, waar wordt op gehint? Ik zie een zitting als een ritueel, het is vaak het eindpunt van veel leed en een startpunt van herstel voor zowel daders als slachtoffers. Maar dat gebeurt alleen als de echte verhalen gedeeld kunnen worden. En daarvoor zijn een open, voor ontspanning zorgende, vertrouwenwekkende houding en taalgebruik nodig.
Ruimte geven aan verhalen heeft de hoogte van mijn strafeisen niet veranderd. Het heeft mijn zittingen wel waardevoller gemaakt. Door goed te luisteren krijg ik handvatten om uit te leggen waarom ik een bepaalde straf eis. Een slachtoffer in een andere huiselijk geweldzaak vertelde me na afloop van een zitting dat ze zich eindelijk gehoord voelde en hoe transformerend dat voor haar was geweest.
Niet alleen de café-eigenaar had moeite met zijn emoties, ook als magistraten zijn we niet altijd gewend aan grote emoties. We verwarren objectiviteit vaak met afstandelijkheid. Maar om een echt objectief oordeel te kunnen vellen, moet je zorgen dat je alle informatie hebt. Emoties en reacties zijn een belangrijk onderdeel van die informatie.
Als tijdens een strafzitting die momenten van oprecht contact er zijn, dan is dat zo betekenisvol. Een zitting kan bijdragen aan gedragsverandering bij de dader en herstel bij het slachtoffer. Als je dat kunt bereiken door gewoon als mens aanwezig te zijn en anderen uit te nodigen hun verhaal te delen. Waarom zou je het niet doen?
Disa Jironet schreef een boek over haar zoektocht naar de mens in het Nederlands Strafrecht, ‘Misdaad & Mededogen’, uitgeverij Ambo|Anthos.